دیباچه

استان یزد با تنوع زیست‌محیطی و وضع جغرافیایی خود، در عین اینکه از برخی مواهب خدادادی بی‌نصیب است، از لحاظ تاریخی و فرهنگی به‌واسطۀ تنوعش، از کهن‌ترین و غنی‌ترین مناطق ایران به شمار می‌آید. به‌نقل از استاد ایرج افشار، «تحقیق و تفحص در این شهر اصیل باستانی از حیث سبک و معیار شهرسازی و ترکیب جامعه و نمود‌های انسانی که هنوز اصالت‌های دیرینه و ودایع باستانی را در خود نگه داشته است، بازیابی تاریخ حیات ساکنان و جوامع و حوادث گذشتۀ شهر را آسان می‌سازد.» (افشار، ج۲، ۱۳۵۴: ۱) از این رو تحقیق در هر گوشه از آن، دست‌مایۀ خوبی است تا زمینۀ مطالعه‌ای باتأمل را برای علاقه‌مندان فراهم کند.

باید خدا را سپاس گفت که چاپ اول این مجموعه با استقبال همراه بود و بسیاری از علاقه‌مندان، پیگیر ترجمۀ آن به زبان انگلیسی شده‌اند. با عنایت پروردگار، این مهم محقق شد و اکنون مجموعۀ یزد از نگاه دیگر به دو زبان فارسی و انگلیسی در دستان شماست. باری، حاصل چند سال کار مداوم و توان‌فرسا را اکنون پیش رو دارید. این کتاب، بی‌شک عاری از نقص نیست؛ ولی دست‌کم می‌توان مدعی بود زمینه‌ای برای پژوهش‌های آینده است.

در چاپ اول این مجموعه سعی شد با محدودکردن حوزۀ پژوهش و با استفاده از روش تحقیق میدانی و کتابخانه‌ای و مصاحبه‌ای، از افراد فرزانه و باتجربه و راهنمایان و کارشناسان، گزیده‌ای از دانستنی‌ها و مطالعات و تحقیقات آن‌ها در باب ده بنای شاخص شهر تاریخی یزد گرد‌ آورده شود. این ده بنای شاخص عبارت‌اند از: قبۀ (بقعه) دوازده‌امام، مسجدجامع کبیر یزد، مدرسۀ ضیاییه (زندان اسکندر)، مجموعۀ امیرچقماق (امیرچخماق)، دخمه، باغ دولت‌آباد، خانۀ لاری‌ها، خانۀ کلاهدوزها، آتشکده، موزۀ (قصر) آینه و روشنایی. شاخص انتخاب این ده بنا از میان بنا‌های تاریخی یزد، علاوه بر بیشتربودن آمار بازدید گردشگران، نقش این بنا‌ها در ترسیم شهری اسلامی‌ایرانی بوده است.

در این چاپ، سعی شده دانستنی‌هایی نو منتشر شود که تا سال ۱۳۹۴ از فرزانگان گرد آمده است. این تحقیقات، بعد از مستندسازی (مطابقت با منابع) و ترجمه به زبان انگلیسی، در معرض استفادۀ علاقه‌مندان و دانش‌پژوهان داخلی و خارجی قرار گرفته است.

بعد از مقدمه، کتاب با نگارشهایی از فرزانگانی که در جهانی شدن بافت تاریخی شهر یزد از جنبه هایی متفاوت دستی داشته اند، بهره گرفته شده است. پس از ذکر زندگی‌نامۀ عزیزانی که با آن‌ها مصاحبه شده و از ایشان در نگارش این اثر یاری گرفته شده است، با تعاریفی از اسامی شاخص، نگارش آغاز شده است. سپس با تقسیم‌بندی کتاب به ده فصل، نگارش اثر ادامه یافته است. هر فصل در باب یکی از این ده بناست. شروع هر فصل با شناسنامه‌ای مصور (یک تصویر بنا) دربارۀ بنای مدنظر و اطلاعاتی مختصر دربارۀ بناست. هر فصل دربردارندۀ پنج قسمت به شرح زیر است:

۱. پیشینۀ بنا: در این بخش، به سیر تحولات تاریخی بنا از ابتدا تاکنون پرداخته شده است؛

۲. موقعیت بنا:در این بخش، مکان فعلی بنا مشخص شده است؛

۳. کاربری بنا: از آن جهت که هر بنا بر اثر مرور زمان از عملکرد اصلی خود دور می‌شود، در این بخش دربارۀ کاربری بنا توضیح داده شده است؛

۴. جلوه‌های معماری و هنری بنا: در این بخش، اطلاعاتی دربارۀ ساختار معماری و تزیینات و آرایه‌های بنا ارائه شده است؛

۵. روایت‌های رایج دربارۀ بنا: از آنجا که در تحقیقات، روایت یا شنیده‌ای، گاه به روشن‌شدن تصحیفات و تحریفات کمک می‌کند، در این قسمت اطلاعاتی ذکر شده است که در پژوهش میدانی از جمله دربارۀ آیین‌ها و مراسم و نیز روایت‌های نقل‌شده دربارۀ بنا به دست آمده است.

در نهایت، کتاب با بخش تصاویر و منابع پایان یافته است؛ ولی این پایان راه نیست.

پویا و فعال‌بودن دیدگاه‌های راویان، نکتۀ جالب توجه این اثر است. برای اینکه حقوق معنوی بزرگوارانی که در این مجموعه اثر گذاشته‌اند، همچنان حفظ شود، مطالب آن‌ها با درج نامشان مشخص شده است.

همان گونه که از عنوان این اثر پیداست، یزد از نگاه دیگر سعی می‌کند در بازبینی یزد، در راه‌های متفاوت دیگری با آنچه تاکنون عرضه شده است، گام بردارد. به‌امید اینکه این اثر راهی باشد برای خوانندگان جست‌وجوگر و دانش‌پژوهان علاقه‌مند تا به‌جای پرداختن به نظرهای خرافی و اغراق‌آمیز و غیرمستند که ارزش شهر تاریخی یزد را زیر سؤال می‌برد، از تنوع ویژگی‌های این شهر کویری از زاویه‌های مختلف تاریخی، فرهنگی، ادبی، هنری، معماری و… بهره‌مند شوند.

گفتنی است که مجموعۀ حاضر به‌راستی شامل تمام ناگفته‌ها نیست؛ زیرا دربارۀ یزد، استادان و محققان بسیاری کتاب‌ها و مقاله‌های ارزشمندی ارائه داده‌اند؛ ولی متأسفانه یا در قید حیات نبودند، یا در این مدت چهار سال، با وجود پیگیری‌های فراوان برای بهره‌مندی از اطلاعاتشان، پاسخ منفی یا ناقص داده‌اند.

همچنین نباید نادیده گرفت که بررسی دقیق احوال یزد، به کندوکاو‌های علمی و باستان‌شناسی احتیاج دارد که به‌واسطۀ آن، پرده از بسیاری از مجهولات برداشته می‌شود.

شایان ذکر است تمامی آرا و سخنان ارائه‌شده در این کتاب، گفته‌ها و دیدگاه‌های شخصی راویان است و پدیدآورنده نقشی در القا و تبیین آن‌ها نداشته است.

در پایان بایسته است از همۀ کسانی که در این راه نویسنده را یاری کرده‌اند، تشکر شود:

نخست از کارشناس توانمند و دوست ارجمند، سرکار خانم دلارام کی‌منش که این اثر از زمان شکل‌گیری طرح در چاپ اول تا چاپ جدید آن، مرحله‌به‌مرحله با مشورت دلسوزانۀ ایشان شکل گرفته است؛

نیز از تمام بزرگوارانی که مصاحبه یا نظرهای آن‌ها در این مجموعه عرضه شده است؛ به‌ویژه فرزانگان ارجمند خانم‌ها فاطمه دانش، مهندس صدیقه گلشن و آقایان استاد حسین مسرت، دکتر نریمان فرحزا، دکتر رضا ابویی، مهندس محسن میرجانی، مهندس سامان کارگر، کارشناسان باتجربه‌ای که راهنمایی‌شان راهگشای این کار بوده است؛

همچنین از دکتر حمید عزیزی بندرآبادی که با مطالعات و تحقیقات جدید خود، این مجموعه را همراهی کرد؛ مخصوصاً مقالۀ «نقش آیات، روایات و احکام فقه اسلامی در شکل‌یابی فضا‌های شهری و معماری شهر یزد در دورۀ قاجار» که مقدمه‌ای برای شروع فصل‌های «خانۀ لاری‌ها» و «خانۀ کلاهدوزها» است؛

نیز استاد بزرگوار و ارجمند جناب آقای محمدرضا خبیری که مشاور هنری این مجموعه بوده است؛

ختم این سطور بدون یادی از پدر و مادر عزیزم درست نیست؛ چه، آن‌ها هستند که لطف بی‌دریغشان راهگشای همۀ امور بوده و خواهد بود.

سمانه خبیری – سید علیرضا لسان

               پاییز 1396