dibache2

دیباچه

استان یزد با تنوع زیست‌محیطی و وضع جغرافیایی خود، در عین اینکه از برخی مواهب خدادادی بی‌نصیب است، از لحاظ تاریخی و فرهنگی به‌واسطۀ تنوعش، از کهن‌ترین و غنی‌ترین مناطق ایران به شمار می‌آید. به‌نقل از استاد ایرج افشار، «تحقیق و تفحص در این شهر اصیل باستانی از حیث سبک و معیار شهرسازی و ترکیب جامعه و نمود‌های انسانی که هنوز اصالت‌های دیرینه و ودایع باستانی را در خود نگه داشته است، بازیابی تاریخ حیات ساکنان و جوامع و حوادث گذشتۀ شهر را آسان می‌سازد.» (افشار، ج۲، ۱۳۵۴: ۱) از این رو تحقیق در هر گوشه از آن، دست‌مایۀ خوبی است تا زمینۀ مطالعه‌ای باتأمل را برای علاقه‌مندان فراهم کند.

باید خدا را سپاس گفت که چاپ اول این مجموعه با استقبال همراه بود و بسیاری از علاقه‌مندان، پیگیر ترجمۀ آن به زبان انگلیسی شده‌اند. با عنایت پروردگار، این مهم محقق شد و اکنون مجموعۀ یزد از نگاه دیگر به دو زبان فارسی و انگلیسی در دستان شماست. باری، حاصل چند سال کار مداوم و توان‌فرسا را اکنون پیش رو دارید. این کتاب، بی‌شک عاری از نقص نیست؛ ولی دست‌کم می‌توان مدعی بود زمینه‌ای برای پژوهش‌های آینده است.

در چاپ اول این مجموعه سعی شد با محدودکردن حوزۀ پژوهش و با استفاده از روش تحقیق میدانی و کتابخانه‌ای و مصاحبه‌ای، از افراد فرزانه و باتجربه و راهنمایان و کارشناسان، گزیده‌ای از دانستنی‌ها و مطالعات و تحقیقات آن‌ها در باب ده بنای شاخص شهر تاریخی یزد گرد‌ آورده شود. این ده بنای شاخص عبارت‌اند از: قبۀ (بقعه) دوازده‌امام، مسجدجامع کبیر یزد، مدرسۀ ضیاییه (زندان اسکندر)، مجموعۀ امیرچقماق (امیرچخماق)، دخمه، باغ دولت‌آباد، خانۀ لاری‌ها، خانۀ کلاهدوزها، آتشکده، موزۀ (قصر) آینه و روشنایی. شاخص انتخاب این ده بنا از میان بنا‌های تاریخی یزد، علاوه بر بیشتربودن آمار بازدید گردشگران، نقش این بنا‌ها در ترسیم شهری اسلامی‌ایرانی بوده است.

در این چاپ، سعی شده دانستنی‌هایی نو منتشر شود که تا سال ۱۳۹۴ از فرزانگان گرد آمده است. این تحقیقات، بعد از مستندسازی (مطابقت با منابع) و ترجمه به زبان انگلیسی، در معرض استفادۀ علاقه‌مندان و دانش‌پژوهان داخلی و خارجی قرار گرفته است.

بعد از مقدمه، کتاب با نگارشهایی از فرزانگانی که در جهانی شدن بافت تاریخی شهر یزد از جنبه هایی متفاوت دستی داشته اند، بهره گرفته شده است. پس از ذکر زندگی‌نامۀ عزیزانی که با آن‌ها مصاحبه شده و از ایشان در نگارش این اثر یاری گرفته شده است، با تعاریفی از اسامی شاخص، نگارش آغاز شده است. سپس با تقسیم‌بندی کتاب به ده فصل، نگارش اثر ادامه یافته است. هر فصل در باب یکی از این ده بناست. شروع هر فصل با شناسنامه‌ای مصور (یک تصویر بنا) دربارۀ بنای مدنظر و اطلاعاتی مختصر دربارۀ بناست. هر فصل دربردارندۀ پنج قسمت به شرح زیر است:

۱. پیشینۀ بنا: در این بخش، به سیر تحولات تاریخی بنا از ابتدا تاکنون پرداخته شده است؛

۲. موقعیت بنا:در این بخش، مکان فعلی بنا مشخص شده است؛

۳. کاربری بنا: از آن جهت که هر بنا بر اثر مرور زمان از عملکرد اصلی خود دور می‌شود، در این بخش دربارۀ کاربری بنا توضیح داده شده است؛

۴. جلوه‌های معماری و هنری بنا: در این بخش، اطلاعاتی دربارۀ ساختار معماری و تزیینات و آرایه‌های بنا ارائه شده است؛

۵. روایت‌های رایج دربارۀ بنا: از آنجا که در تحقیقات، روایت یا شنیده‌ای، گاه به روشن‌شدن تصحیفات و تحریفات کمک می‌کند، در این قسمت اطلاعاتی ذکر شده است که در پژوهش میدانی از جمله دربارۀ آیین‌ها و مراسم و نیز روایت‌های نقل‌شده دربارۀ بنا به دست آمده است.

در نهایت، کتاب با بخش تصاویر و منابع پایان یافته است؛ ولی این پایان راه نیست.

پویا و فعال‌بودن دیدگاه‌های راویان، نکتۀ جالب توجه این اثر است. برای اینکه حقوق معنوی بزرگوارانی که در این مجموعه اثر گذاشته‌اند، همچنان حفظ شود، مطالب آن‌ها با درج نامشان مشخص شده است.

همان گونه که از عنوان این اثر پیداست، یزد از نگاه دیگر سعی می‌کند در بازبینی یزد، در راه‌های متفاوت دیگری با آنچه تاکنون عرضه شده است، گام بردارد. به‌امید اینکه این اثر راهی باشد برای خوانندگان جست‌وجوگر و دانش‌پژوهان علاقه‌مند تا به‌جای پرداختن به نظرهای خرافی و اغراق‌آمیز و غیرمستند که ارزش شهر تاریخی یزد را زیر سؤال می‌برد، از تنوع ویژگی‌های این شهر کویری از زاویه‌های مختلف تاریخی، فرهنگی، ادبی، هنری، معماری و… بهره‌مند شوند.

گفتنی است که مجموعۀ حاضر به‌راستی شامل تمام ناگفته‌ها نیست؛ زیرا دربارۀ یزد، استادان و محققان بسیاری کتاب‌ها و مقاله‌های ارزشمندی ارائه داده‌اند؛ ولی متأسفانه یا در قید حیات نبودند، یا در این مدت چهار سال، با وجود پیگیری‌های فراوان برای بهره‌مندی از اطلاعاتشان، پاسخ منفی یا ناقص داده‌اند.

همچنین نباید نادیده گرفت که بررسی دقیق احوال یزد، به کندوکاو‌های علمی و باستان‌شناسی احتیاج دارد که به‌واسطۀ آن، پرده از بسیاری از مجهولات برداشته می‌شود.

شایان ذکر است تمامی آرا و سخنان ارائه‌شده در این کتاب، گفته‌ها و دیدگاه‌های شخصی راویان است و پدیدآورنده نقشی در القا و تبیین آن‌ها نداشته است.

در پایان بایسته است از همۀ کسانی که در این راه نویسنده را یاری کرده‌اند، تشکر شود:

نخست از کارشناس توانمند و دوست ارجمند، سرکار خانم دلارام کی‌منش که این اثر از زمان شکل‌گیری طرح در چاپ اول تا چاپ جدید آن، مرحله‌به‌مرحله با مشورت دلسوزانۀ ایشان شکل گرفته است؛

نیز از تمام بزرگوارانی که مصاحبه یا نظرهای آن‌ها در این مجموعه عرضه شده است؛ به‌ویژه فرزانگان ارجمند خانم‌ها فاطمه دانش، مهندس صدیقه گلشن و آقایان استاد حسین مسرت، دکتر نریمان فرحزا، دکتر رضا ابویی، مهندس محسن میرجانی، مهندس سامان کارگر، کارشناسان باتجربه‌ای که راهنمایی‌شان راهگشای این کار بوده است؛

همچنین از دکتر حمید عزیزی بندرآبادی که با مطالعات و تحقیقات جدید خود، این مجموعه را همراهی کرد؛ مخصوصاً مقالۀ «نقش آیات، روایات و احکام فقه اسلامی در شکل‌یابی فضا‌های شهری و معماری شهر یزد در دورۀ قاجار» که مقدمه‌ای برای شروع فصل‌های «خانۀ لاری‌ها» و «خانۀ کلاهدوزها» است؛

نیز استاد بزرگوار و ارجمند جناب آقای محمدرضا خبیری که مشاور هنری این مجموعه بوده است؛

ختم این سطور بدون یادی از پدر و مادر عزیزم درست نیست؛ چه، آن‌ها هستند که لطف بی‌دریغشان راهگشای همۀ امور بوده و خواهد بود.

سمانه خبیری – سید علیرضا لسان

               پاییز 1396


Preface

Yazd Province, with its environmental, geographical, historical and cultural diversities, while depriving from some of God’s gifts, is among the oldest and richest regions of Iran. According to Professor Iraj Afshar, studying this ancient city in terms of urbanization style and standard and combination of society and human manifestations that still has preserved its ancient originality, makes retrieving its history of the lives of residents and communities and past events easier (Afshar, vol. 2, 1975: 1). Therefore, research on each corner of it is a good tool to provide the ground for a profound study for the interested people.

I must thank God that the first edition of this collection was welcomed and many of interested ones were interested in translating it into English. With God’s kindness, this important matter has come true, and now the collection of Yazd from another Perspective is on your hands in both Persian and English. You have the outcome of several years of continuous and demanding work. This book, of course, is not free from flaws, but at least it can be claimed that it is a ground for future research.

In the first edition of this collection, by restricting the field of study and using field and library research as well as interview methods, it was attempted to collect a selection of knowledge and studies on ten major buildings of the historic city of Yazd by benefitting from experienced people and experts’ knowledge and guide. The ten major buildings are: Tomb of Twelve Imams, Grand Jame Mosque of Yazd, Ziaiyeh School (Eskandar’s Prison), Amir Chaqmaq Complex (Amir Chakhmaq), Dakhma-e-Zartoshtian (Tower of Silence), Dolatabad Garden, Lari Mansion, Yazd Water Museum, Zoroastrian Fire Temple and museum of Mirrors and Lighting. The selection index of these ten buildings among the historical monuments of Yazd, was the role of these buildings in the Islamic-Iranian urban drawing in addition to being visited by more tourists.

In this collection, it is tried to publish new knowledge gathered from scholars by the year 2015. The research, after being documented (matching resources) and translated into English, has been published for the use of both domestic and foreign scholars.

After writing the biography of dear interviewees whose knowledge has been used in writing this work, the writing begins with definitions of major names. Then, with the division of the book into ten chapters, the writing of the work has continued. Each chapter is based on one of these ten buildings. The beginning of each chapter is illustrated with a pictorial identity certificate (a picture of the building) about the building and brief information about the building. Each chapter contains five parts as follows:

  1. The Building History: In this section, historical developments of the building have been discussed from the beginning to the present day;
  2. The Building Location: In this section, the current location of the building is specified;
  3. The Building Use: Since each building loses its main function over time, this section describes the building use;
  4. The Building Architectural and Artistic Effects: In this section, some information is provided on the architectural and decorative structures and arrays of the building;
  5. Common Narratives Concerning the Building: Since in research works, narratives or oral history, sometimes clarify the distortions regarding the issue, this section contains information that has been included in field research concerning cases such as rituals and ceremonies, as well as narratives about the building.

Finally, the book ends with images and bibliography, but this is not the end.

The dynamic and active of the narrators’ views are an interesting point of this work. In order to preserve the intellectual rights of the respected scholars in this collection, their content is indicated by their name.

As the title suggests, Yazd from another Perspective tries to reconsider Yazd in other ways with what has been presented thus far. It is hoped that this work will be a way for interested readers and scholars to benefit from the diverse features of this desert city from different historical, cultural, literary, artistic and architectural perspectives instead of focusing on superstitious, exaggerated and undocumented ideas undermining the value of the historical city of Yazd.

It should be noted that the present collection does not contain all the untold issues, since many professors and scholars have presented valuable books and articles concerning Yazd, but unfortunately they were not alive, or during this four-year period, despite the numerous pursuit of their information, they gave a negative or incomplete response.

It should also not be forgotten that a thorough examination of the situation in Yazd requires scholarly and archaeological studies to uncover many unknowns.

It is worth noting that all the votes and words presented in this book are personal narratives of the narrators, and the author did not play a role in inducing or explaining them.

Finally, it is necessary to thank all those who helped the author in this work as follows:

First of all, Delaram Keymanesh, the competent expert and my honorable friend, helping me step by step since the beginning of the project in its first edition to its new publication with here compassionate consultation;

In addition, all the respected individuals whose interviews or comments have been presented in this collection, especially Ms. Fatemeh Danesh, Sedigheh Golshan, Mr. Hossein Maserat, Dr. Nariman Farahza, Dr. Reza Abouee, Mr. Mohsen Mirjani, and Mr. Saman Kargar whose experience has been the base for this work;

Furthermore, Dr. Hamid Azizi Bandarabadi whose new studies accompanied this collection, especially his article “The Role of Verses, Narratives and Judgments of Islamic Jurisprudence in Framing Urban and Architectural Spaces of Yazd during the Qajar Period”, that was an introduction to the beginning of the chapters “Lari Mansion” and “Yazd Water Museum”.

Moreover, a great and respected professor, Mr. Mohammad Reza Khabiri, who was the art consultant of this collection;

It is worthy of ending the lines with appreciating my dear parents whose loving kindness is and will be the key to all things.

Samaneh Khabiri- Seyed Alireza Lesan

Autumn 2017